نقش رسانه در جنگ؛ روایتگری، قدرت و مسئولیت
پارتیا خبر:در جهان امروز، رسانهها به یکی از مهمترین ابزارهای شکلدهی به افکار عمومی و سیاستگذاری تبدیل شدهاند. بهویژه در زمان جنگ و بحران، نقش رسانهها تنها به اطلاعرسانی محدود نمیشود، بلکه ابزاری کلیدی برای هدایت اذهان عمومی، مشروعیتبخشی به اقدامات نظامی، دامن زدن به احساسات ملیگرایانه یا انسانی، و حتی تحریف واقعیتهاست. رسانهها میتوانند صدای مظلومان باشند یا در خدمت ماشین جنگی قرار گیرند.
مهدی شهری جفاکنده- خبرنگار پارتیا خبر
به گزارش پایگاه خبری پارتیا خبر از گلستان؛
مقدمه در جهان امروز، رسانهها به یکی از مهمترین ابزارهای شکلدهی به افکار عمومی و سیاستگذاری تبدیل شدهاند. بهویژه در زمان جنگ و بحران، نقش رسانهها تنها به اطلاعرسانی محدود نمیشود، بلکه ابزاری کلیدی برای هدایت اذهان عمومی، مشروعیتبخشی به اقدامات نظامی، دامن زدن به احساسات ملیگرایانه یا انسانی، و حتی تحریف واقعیتهاست. رسانهها میتوانند صدای مظلومان باشند یا در خدمت ماشین جنگی قرار گیرند.
در این مقاله، نقش رسانه در جنگ از ابعاد مختلف از جمله اطلاعرسانی، جنگ روانی، روایتسازی، تاثیرگذاری بر افکار عمومی داخلی و جهانی، و مسئولیت اخلاقی آنها مورد بررسی قرار میگیرد.
۱. رسانه بهعنوان منبع اصلی اطلاعرسانی در جنگ در شرایط جنگی، نخستین منبعی که مردم برای دریافت اخبار به آن مراجعه میکنند، رسانهها هستند. این رسانهها از شبکههای تلویزیونی گرفته تا فضای مجازی و پلتفرمهای خبری آنلاین، وظیفه دارند اطلاعات دقیق، سریع و بیطرفانه در اختیار مخاطبان قرار دهند.
در جنگهایی مانند تجاوز رژیم صهیونیستی به غزه یا حمله روسیه به اوکراین، رسانهها با ارائه تصاویر، ویدیوها و مصاحبههای میدانی، جهانیان را از وقایع جاری مطلع کردند. این اطلاعرسانی گاهی جان انسانهایی را نجات داده یا توجه نهادهای بینالمللی را جلب کرده است.
اما رسانهها در همین فضا میتوانند به ابزاری برای پنهان کردن واقعیتها یا جهتدهی افکار عمومی به نفع یک طرف درگیر نیز تبدیل شوند.
۲. رسانه و جنگ روانی یکی از تاکتیکهای مهم در جنگها، بهکارگیری رسانهها برای ایجاد یا تقویت جنگ روانی است. این نوع جنگ با هدف تضعیف روحیه دشمن، القای ترس یا ناامیدی در مردم، یا حتی القای شکستناپذیری طرف مهاجم صورت میگیرد.
نمونههایی از کاربرد رسانه در جنگ روانی عبارتاند از:
- انتشار اخبار دروغین درباره پیشروی نیروها یا تعداد کشتهشدگان
- انتشار تصاویر ساختگی یا قدیمی بهعنوان خبر فوری
- بزرگنمایی قدرت نظامی یک طرف برای ارعاب طرف مقابل
- تحقیر یا تخریب چهره رهبران دشمن
رسانههایی که در اختیار دولتهای متخاصم هستند، اغلب به طور سازمانیافته در این مسیر عمل میکنند. هدف آنها نه حقیقت، بلکه کنترل افکار است.
۳. روایتسازی؛ جنگی بر سر تصویر واقعیت جنگ، تنها در میدان نبرد رخ نمیدهد؛ بلکه همزمان در عرصه رسانهها، جنگی بر سر روایت در جریان است. اینکه چه کسی «مهاجم» و چه کسی «قربانی» معرفی میشود، چه تصاویری بیشتر منتشر میشود، چه اخباری سانسور میشود، همگی بخشی از جنگ روایتها هستند.
بهعنوان مثال، در جنگ دوازدهروزه غزه، رسانههای غربی بسیاری از اخبار و تصاویر مربوط به جنایات ارتش اسرائیل را یا سانسور کردند یا با عباراتی مانند «درگیری» یا «حملات متقابل» خنثیسازی نمودند. در حالیکه رسانههای عربی و مستقل با انتشار تصاویر کودکان شهید، بمباران بیمارستانها و تخریب خانهها، چهرهی واقعی ماجرا را به نمایش گذاشتند.
در این میان، رسانههایی که توانستند صدای بیصدایان باشند، به شکلگیری افکار عمومی جهانی علیه تجاوز کمک کردند.
۴. رسانه بهعنوان ابزار مقاومت یا سرکوب رسانهها میتوانند در جنگ، به دو صورت عمل کنند: الف. رسانه در خدمت مقاومت و افشاگری رسانههای مستقل و مردمی، که گاهی با امکانات حداقلی فعالیت میکنند، میتوانند نقش مهمی در افشای جنایات جنگی و جلب حمایت جهانی ایفا کنند. رسانههایی مانند الجزیره، پرستیوی یا شبکههای اجتماعی برخی فعالان فلسطینی، در معرفی ابعاد واقعی جنگ به افکار عمومی جهانی، مؤثر عمل کردهاند.
ب. رسانه در خدمت سانسور و تحریف در مقابل، دولتهایی که جنگ را آغاز میکنند، اغلب با کنترل شدید رسانهها، اجازه انتشار واقعیتها را نمیدهند. سانسور اخبار، بستن شبکههای مخالف، بازداشت خبرنگاران، و انتشار اخبار دروغ، از جمله ابزارهای این رسانههای حکومتی است.
۵. رسانههای اجتماعی؛ دو لبه تیغ با ظهور شبکههای اجتماعی مانند توییتر، تلگرام، اینستاگرام و تیکتاک، نقش رسانه در جنگ وارد مرحلهای نو شده است. حالا هر فرد، یک خبرنگار بالقوه است و هر تصویر یا فیلم، میتواند جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
مزایای این تحول:
- شکستن انحصار رسانههای رسمی
- سرعت بالای انتشار اخبار
- قدرت بسیج افکار عمومی جهانی
اما در عین حال، چالشهایی نیز دارد:
- انتشار گسترده اطلاعات نادرست
- سوءاستفاده از احساسات عمومی
- تولید محتوای ساختگی و گمراهکننده
بنابراین، مسئولیت کاربران و سواد رسانهای جامعه نیز در این فضا اهمیت ویژهای پیدا میکند.
۶. مسئولیت اخلاقی رسانهها در جنگ رسانهها صرفاً ناظران بیطرف نیستند. آنها با انتخاب واژگان، تصاویر، زاویه دید و میزان پوشش، در ساخت واقعیت جنگ مشارکت دارند. بنابراین دارای مسئولیت اخلاقی هستند:
- پرهیز از دروغپردازی و بزرگنمایی
- حفاظت از کرامت قربانیان (بهویژه کودکان)
- ارائه روایتهای چندجانبه و متعادل
- شفافسازی منابع و صحت اخبار
در غیر این صورت، رسانهها از ابزار آگاهیبخشی به ابزار خشونت و تحریف تبدیل میشوند.
نتیجهگیری در دوران معاصر، جنگها بیش از آنکه در میدان نبرد تعیین شوند، در رسانهها رقم میخورند. پیروزی یا شکست یک طرف، تا حد زیادی به قدرت روایتگری و توان اثرگذاری رسانهها بستگی دارد. رسانهها میتوانند سکوت مرگبار را بشکنند یا صدای جنگطلبان را تقویت کنند. میتوانند حقیقت را روشن کنند یا آن را در مه تبلیغات دفن نمایند.
رسانهها باید بیش از هر زمان دیگر، صداقت، دقت و مسئولیتپذیری را سرلوحه خود قرار دهند. چرا که در زمان جنگ، هر واژه ممکن است به اندازه یک گلوله کشنده یا نجاتبخش باشد.
